Üsküp Aziz Kiril ve Metodiy Üniversitesi’nde biyoinformatik alanındaki yüksek lisans eğitimini kısa süre önce tamamlayan Cansel Bukovets, akademik çalışmalarında kanser epigenetiği ve moleküler genetik üzerine yoğunlaşıyor. Moleküler biyoloji ve genetik alanında lisans eğitimini de aynı ünivresitede tamamlayan Bukovets, “Kanserde DNA Metilasyonu Değişkenliği PRC2 İlişkili Genomik Bölgelerin Rolü” konulu yüksek lisans araştırmasında kanser hücrelerinde DNA metilasyonu ve epigenetik değişimlerin rolünü inceledi.
Üsküp’teki Jan Mitrev Kliniği Moleküler Tanı ve Kişiselleştirilmiş Genomik Laboratuvarı’nda moleküler biyolog ve genetikçi olarak görev yapan Bukovets ile yüksek lisans sürecini, araştırmasının sonuçlarını, kanser çalışmalarına ilgisin ve geleceğe yönelik akademik hedeflerini konuştuk.
Seni kanser araştırmaları ve epigenetik alanına yönelten ne oldu?
Üniversite yıllarımdan itibaren insan vücudundaki karmaşık biyolojik süreçler ve hastalıkların nasıl geliştiği ilgimi çekiyordu. Özellikle kanserin yalnızca genetik değişikliklerden değil, genlerin işleyişindeki bozulmalardan da kaynaklanabildiğini öğrenmek, bu alana olan ilgimi artırdı.
Epigenetik alanını benim için ilgi çekici kılan en önemli özellik, DNA'mızın dizisi değişmeden de genlerin çalışma biçiminin değişebilmesi. Üstelik bu değişimlerin bazıları geri dönüşümlü olabiliyor. Bu durum, kanseri daha iyi anlamak ve gelecekte yeni tedavi yaklaşımları geliştirmek açısından önemli fırsatlar sunuyor.
Bu araştırmanın temel amacı neydi? Çalışmanda hangi sorulara yanıt aradın?
Araştırmamızın temel amacı, kanser hücrelerinde DNA metilasyonu adı verilen epigenetik düzenleme mekanizmasının nasıl değiştiğini ve bu değişimlerin kanserin biyolojik özellikleriyle nasıl ilişkili olduğunu anlamaktı. Özellikle kanserli dokularla sağlıklı dokuları karşılaştırarak DNA metilasyonunun kanserde daha düzensiz ve değişken hâle gelip gelmediğini araştırdık. Ayrıca bu değişimlerin DNA'nın hangi bölgelerinde yoğunlaştığını ve tümörlerin biyolojik özellikleriyle nasıl ilişkili olduğunu inceledik.
Farklı kanser türlerinden elde edilen geniş çaplı verileri analiz ettiğimizde, kanser dokularında DNA metilasyon değişkenliğinin genel olarak arttığını gözlemledik. Ayrıca bu değişkenliğin, kanser hücrelerindeki genetik kararsızlık göstergeleriyle de ilişkili olduğunu belirledik. Bu sonuçlar, kanserin gelişiminde yalnızca genetik mutasyonların değil, epigenetik düzenin bozulmasının da önemli olabileceğini gösteriyor.
Kanserin gelişiminde genlerin işleyiş düzeni neden önemlidir? Araştırmanız bu konuda bize ne söylüyor?
Vücudumuzdaki hücrelerin büyük bölümü aynı DNA'yı taşımasına rağmen farklı görevler üstlenir. Bunun nedenlerinden biri, her hücrede farklı genlerin aktif olmasıdır. DNA metilasyonu ve PRC2, genlerin çalışma düzenini kontrol eden mekanizmalar arasında yer alır.
Kanser hücrelerinde ise bu düzen bozulabilir. Örneğin, normalde hücrelerin kontrolsüz çoğalmasını engelleyen bazı genler baskılanabilir veya aktif olmaması gereken genler çalışmaya başlayabilir.
Araştırmamızda, kanserli dokularda DNA metilasyonunun sağlıklı dokulara kıyasla daha değişken olduğunu ve bu değişkenliğin özellikle genlerin düzenlenmesinde önemli rol oynayan belirli DNA bölgelerinde yoğunlaştığını gözlemledik. Bu bulgular, kanser hücrelerinin normal hücrelerden nasıl farklılaştığını ve hastalığın gelişiminde epigenetik mekanizmaların nasıl bir rol oynayabileceğini anlamamıza katkı sağlıyor.
Bu çalışmanın kanserin erken teşhisi veya tedavisine katkı sağlayabileceğini düşünüyor musun?
Evet, uzun vadede katkı sağlayabileceğini düşünüyorum. Araştırmamız doğrudan bir tanı testi veya tedavi geliştirmeyi amaçlamasa da elde ettiğimiz bulgular gelecekte yeni biyolojik göstergelerin belirlenmesine yardımcı olabilir.
Örneğin, DNA metilasyonundaki belirli değişimlerin kanserin ilerleyişiyle ilişkili olduğu doğrulanırsa bu bilgiler, hastalığın seyrini öngörmek veya hastaları risk gruplarına ayırmak için kullanılabilir. Ancak bu sonuçların klinik uygulamalara aktarılabilmesi için daha geniş hasta gruplarında doğrulanması ve ek araştırmalar yapılması gerekiyor.
Bundan sonraki akademik ve mesleki hedeflerin nelerdir?
Önümüzdeki dönemde akademik çalışmalarımı doktora düzeyinde sürdürmeyi ve kanser epigenetiği ile biyoinformatik alanlarında uzmanlaşmayı hedefliyorum. Özellikle kanserin nasıl ilerlediğini ve hastaların tedaviye nasıl yanıt vereceğini daha iyi anlamamıza yardımcı olabilecek biyolojik göstergeler üzerine çalışmak istiyorum.
Bunun yanında uluslararası araştırma gruplarıyla iş birlikleri kurmak, farklı bilimsel ortamlarda deneyim kazanmak ve yeni teknolojilerden yararlanarak araştırmalarımı geliştirmek istiyorum. Uzun vadeli hedefim, bilimsel araştırmalarla klinik uygulamalar arasında bir köprü kurarak elde edilen bilgilerin hastalara fayda sağlayabileceği çalışmalar yürütmek.
Genç bir araştırmacı olarak bilim alanında ilerlemek isteyen gençlere ne tavsiye edersin?
Bence bilimde ilerlemek isteyen gençler için en önemli şey merak duygusunu kaybetmemek ve soru sormaktan çekinmemek. Bilimsel araştırmalar her zaman beklediğimiz sonuçları vermeyebilir ancak başarısız görünen deneyimler bile bize yeni şeyler öğretebilir. Bu nedenle sabırlı olmak, sürekli öğrenmek ve karşılaşılan zorluklar karşısında vazgeçmemek çok önemli.
Ayrıca gençlerin kendilerini yalnızca tek bir alanla sınırlamamaları, farklı disiplinlerden bilgi edinmeleri ve uluslararası fırsatları değerlendirmelerini öneririm. Bilimde başarılı olmanın yalnızca yetenekle değil, merak, emek ve kararlılıkla da mümkün olduğuna inanıyorum.
