Makedonya Cumhuriyeti ekonomisinde maaşlar çok düşük, kârlar ise çok yüksek seviyelere ulaşmaktadırlar. İşçi hakları tamamen ezilmiş durumdadır. Sendikal hareket çökmüş vaziyette. Emek piyasasında arz ve talep uyuşmazlığı yaşanıyor. Bu piyasada hareketlilik yok olmuş durumda... Kamu borcu artıyor vesaire.
Durumlar değişebilir mi? Maaşlar nasıl artar?
Makedonya’da ortalama aylık net-maaş 360 avro civarındadır. İstihdamın %51’i ise 260 avrodan daha az maaş almaktadırlar. Maaşların artması için en önemli faktörlerden biri verimliliktir. Bir ekonomide verimlilik artarsa maaşlar da yükselir. Fakat, bu yazımda İsveç Sendikaları Konfederasyonu’ndan iki İsveçli ekonomistin eseri olan, neoliberal kalkınma modeli ve Keynesyen maaş modeli dışında, geliştirdikleri ve maaşların nasıl artacağını gösteren bir modelden bahsedeceğim.
Bu iki ekonomist, kısıtlayıcı makroekonomik politikası, dayanışmaya yönelik maaş politikası ve işgücü piyasasında uygulanacak seçici politika ile ekonomik politikanın dört ana hedefi olan tam istihdamı, düşük enflasyonu, gelir dağılımında eşitliliği ve ekonomik büyümeyi sağlamayı planlamışlar ve bunun üzerine bir model inşa etmişlerdir.
Bu iki ekonomist, tam istihdamın sağlanması için, Keynesyen ekonomisinin önerdiği gibi genişlemeci makroekonomik politikasını değil de kısıtlayıcı makroekonomik politikasını önermektedirler. İlk önce kısıtlayıcı makroekonomik politikasının hedeflerine göz atalım. Bu politikanın amacı gelir dağılımının emeğe doğru yönelmesi, kârın ve kâr marjlarının azalması ve enflasyonun düşük seviyelerde tutulmasıdır.
Dayanışmaya yönelik maaş politikasının amacı ise şirketlerin kârlılığına bakmadan, eşit iş yerlerinin eşit maaşlar almalarıdır. Böylece maaş sistemine daha adil bir yapı getirilecek. Bu politikanın bir başka önemli noktası ise verimli çalışmayan şirketlerin batmalarını sağlamaktır. Şirketler de batmamak için verimliliği arttırmak zorunda kalacaklar, verimliliğin artması ile de maaşlar artar.
Fakat, açıkladığım bu iki politika emek piyasasında işsizliğin artmasına sebep olacaktır. Modelin kurucuları bunu bildikleri için, önlem olarak bir politikanın daha uygulanmasını isterler. İlk olarak işgücü talebinin toplam talebe olabilecek en az derecede etki etmesinin, talebin işe en çok ihtiyaç duyan kişi, grup ve bölgelere yönelmesinin ve az miktarda bazı teşviklerin gerektiğini söylerler. İçgücü piyasasının adaptasyonunu arttırmak için ise arza yönelik bazı önlemlerin alınmasının gerekliliğinden bahsederler. Örneğin, eğitim alanında hibe programlarından, merkezi eğitim programlarından vesaire söz ederler. Arz ve talebin eşleştirilmesinde kamu istihdam kurumlarına önemli yer verirler. İşgücü piyasasına yönelik olan bu politika enflasyonun düşürülmesi için çok önemlidir. İşgücünün hareketliliğini artırarak, işgücüne talebin en yüksek olduğu sektörlerde maaşların çok yükselmesini engeller. Fakat bu, modelin maaşları düşürdüğü anlamına gelmez, düşünülenin aksine işsizliğin artmasına izin vermez ve bunun sonucunda resesyon dönemlerinde maaşların düşmesini engeller.
Son olarak bir fonun kurulmasını önerirler. Şirketlerin kârlarının bir bölümünün bu fonlara gitmesini ve bu fonların sendikalar tarafından yönetilmesini isterler. Böylece hem sendikal hareketi teşvik edecekler hem de sermaye sahiplerinin gücünü azaltarak, kârların çok yükselmesini engelleyecekler.
Bu model İsveç ekonomisinde uygulanmıştır. Hatırlatma olarak, İsveç’te ise ortalama net maaş 2.600 avro civarındadır.
Modelin sahipleri ise İsveç Sendikaları Konfederasyonu’ndan iki İsveçli ekonomist olan Rudolf Meydner (Rudolph Meidner) ve Gösta Ren (Gösta Rehn)’dirler.